कुनै सहरलाई माया गर्नु र कुनै सहरसँग भिजिनु एउटै कुरा होइन । माया शब्दले भावना व्यक्त गर्छ, तर “भिजिनु“ ले जीवन व्यक्त गर्छ । कुनै ठाउँसँग भिजिनु भनेको त्यस ठाउँको धुलोसँग आफ्ना पाइला मिसाउनु हो । त्यहाँका मानिसहरूको हाँसोमा आफ्नो खुसी देख्नु हो, उनीहरूको पीडामा आफ्नै मन दुखाउनु हो । त्यहाँका सडक, विद्यालय, अस्पताल, बजार, मन्दिर, मस्जिद, चर्च, गुम्वा, गुरुद्धारा, चौतारा, खेतबारी र गल्लीहरूसँग आत्मीय सम्बन्ध गाँसिनु हो । त्यहाँको इतिहासलाई सम्मान गर्दै भविष्य निर्माणको यात्रामा काँध मिलाउनु हो ।

यही अर्थमा डा. डक्टप्रसाद धिताल नेपालगन्जसँग भिजिएको एउटा व्यक्तित्व मात्र होइनन्, नेपालगन्जको सामाजिक चेतना, शैक्षिक जागरण, सञ्चार, समाजसेवा र मानवीय सम्बन्धका जीवित अध्याय हुन् ।

वि.सं. २०४५ सालदेखि नेपालगन्जलाई आफ्नो स्थायी कर्मभूमि बनाएका डा. धितालले चार दशकभन्दा बढी समय यस सहरसँग बिताएका छन् । यो बसाइ केवल समयको हिसाब होइन; सेवा, अध्ययन, संघर्ष, सम्बन्ध र समर्पणको निरन्तर यात्रा हो । आज नेपालगन्जका धेरै पुस्ताले उनलाई फरक–फरक भूमिकामा चिनेका छन्, कसैले शिक्षकका रूपमा, कसैले पत्रकारका रूपमा, कसैले समाजसेवीका रूपमा, कसैले अनुसन्धानकर्ताका रूपमा, त कसैले सबैको सुख–दुःखमा साथ दिने सहज र आत्मीय अभिभावकका रूपमा ।

आजको समयमा “स्थानीय“ शब्दलाई धेरैजसो नागरिकता, ठेगाना वा सम्पत्तिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । तर वास्तविक स्थानीयपन कागजमा होइन, व्यवहारमा देखिन्छ । स्थानीय हुनु भनेको कुनै ठाउँको पीडालाई आफ्नो पीडा ठान्नु, विकासलाई आफ्नो दायित्व मान्नु र समुदायलाई आफ्नो परिवार सम्झनु हो । यही मापदण्डमा हेर्दा डा. धिताल नेपालगन्जका एक सच्चा स्थानीय हुन् ।

नेपालगन्ज विविधताको सहर हो । यहाँ थारु, मधेसी, पहाडी, मुस्लिम, नेवार, गुरुङ, मगर, दलित, ब्राह्मण–क्षेत्री लगायतका अनेक समुदायले सहअस्तित्वको सुन्दर परम्परा निर्माण गरेका छन् । यही बहुल समाजमा सबैलाई समान दृष्टिले हेर्ने, जातभन्दा मानवता, धर्मभन्दा सद्भाव र सम्बन्धभन्दा न्यायलाई प्राथमिकता दिने व्यक्तित्व दुर्लभ हुन्छ । डा. धितालको परिचय यही दुर्लभ विशेषताबाट बनेको छ ।

उनको सार्वजनिक जीवनलाई नजिकबाट चिन्नेहरू प्रायः एउटै कुरा दोहोर्याउँछन्, “उहाँ आँखामा राख्दा पनि नबिझाउने स्वभावका व्यक्ति हुनुहुन्छ ।“ यो केवल एउटा उखान होइन, बरु उहाँको व्यक्तित्वको सामाजिक मूल्याङ्कन हो । सरलता, विनम्रता, संयमता र सम्मानपूर्ण व्यवहार उहाँका स्थायी विशेषता हुन् । पदले कहिल्यै उहाँलाई ठूलो बनाएन; बरु व्यवहारले उहाँलाई समाजमा ठूलो बनायो ।

जीवनको लामो यात्रामा धेरै मानिसहरूले आफ्नो र परायाको घेरा बनाउँछन् । अवसर हेरेर सम्बन्ध बदल्छन् । तर डा. धितालको व्यक्तित्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको निष्पक्षता हो । उहाँका लागि व्यक्ति होइन, मूल्य महत्वपूर्ण हुन्छ; सम्बन्ध होइन, सत्य महत्वपूर्ण हुन्छ; आग्रह होइन, न्याय महत्वपूर्ण हुन्छ । यही कारणले फरक विचार, फरक समुदाय र फरक पृष्ठभूमिका मानिसहरूले पनि उहाँप्रति समान सम्मान व्यक्त गर्छन् ।

डा.धितालको व्यक्तित्व निर्माणमा शिक्षाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । युद्ध संस्कृत विद्यालयबाट संस्कृत अध्ययन गर्दै उनले अनुशासन, नैतिकता र पूर्वीय दर्शनको आधार निर्माण गरे । त्यसपछि नारायण माध्यमिक विद्यालयमा अध्ययन गर्दै आधुनिक शिक्षाको जग बलियो बनाए ।

तर उनको शैक्षिक यात्रा यतिमै रोकिएन । आफ्नै सहर नेपालगन्जप्रति अटल विश्वास राख्दै उनले महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, नेपालगन्जबाट प्रमाणपत्र तहदेखि स्नातक, स्नातकोत्तर हुँदै विद्यावारिधिसम्मको अध्ययन पूरा गरे । आफ्नै माटोमा बसेर उच्चतम शैक्षिक उपाधि हासिल गर्नु केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइन; आफ्नै समाज, आफ्नै शैक्षिक संस्थाप्रति रहेको विश्वासको प्रेरणादायी उदाहरण पनि हो ।

विद्यावारिधि प्राप्त गर्नु एउटा उपलब्धि हो, तर त्यो ज्ञानलाई समाजको हितमा प्रयोग गर्नु अझ ठूलो उपलब्धि हो । डा. धितालले यही बाटो रोजे । उनका लागि शिक्षा प्रमाणपत्र सङ्कलन गर्ने साधन होइन; समाज परिवर्तन गर्ने माध्यम बन्यो ।

यही सोचले उनलाई पछिल्ला २२ वर्षदेखि विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्ने अभियानसँग निरन्तर जोडेर राख्यो । विद्यालय केवल भवन होइन, राष्ट्र निर्माणको प्रयोगशाला हो भन्ने विश्वासका साथ उनले शिक्षालाई संस्कार, चरित्र, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्ने प्रयास गर्दै आएका छन् । उनी विश्वास गर्छन्, असल विद्यालयले केवल सफल विद्यार्थी होइन, असल नागरिक पनि उत्पादन गर्छ ।

ज्ञान केवल पुस्तकमा सीमित हुँदा त्यसको प्रभाव सीमित रहन्छ । तर त्यही ज्ञान समाजसँग जोडिँदा परिवर्तनको शक्ति बन्छ । डा. डक्टप्रसाद धितालको जीवनयात्रा यही परिवर्तनको कथा हो । उनले शिक्षा प्राप्त गरे मात्र होइन, त्यसलाई समाजको चेतनासँग जोड्ने माध्यम पनि निर्माण गरे ।

यही कारणले उनको परिचय एउटा शिक्षक वा अनुसन्धानकर्तामा मात्र सीमित छैन । उनी विगत २५ वर्षदेखि पत्रकारिताको निरन्तर अभ्यास गर्दै आएका सञ्चारकर्मी पनि हुन् । छापा पत्रकारिताबाट सुरु भएको उनको यात्रा रेडियो, अनलाइन पत्रकारिता हुँदै आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता ९ब्क्ष्०को युगसम्म आइपुगेको छ । सञ्चारका माध्यम फेरिए, प्रविधि बदलियो, सूचना प्रवाहको स्वरूप परिवर्तन भयो, तर सत्य, उत्तरदायित्व र समाजप्रतिको प्रतिबद्धताप्रति उनको दृष्टिकोण भने कहिल्यै बदलिएको छैन ।

एउटा असल पत्रकार समाचार मात्र लेख्दैन, समाजको नाडी छाम्छ। उसले प्रश्न उठाउँछ, संवाद सिर्जना गर्छ, जनताको आवाजलाई नीतिनिर्माणसम्म पुर्‍याउने पुल बन्छ । डा. धितालको पत्रकारिता पनि यही मूल्यमा आधारित देखिन्छ । उनका लागि पत्रकारिता पेशा मात्र होइन, सार्वजनिक उत्तरदायित्व हो ।
समय परिवर्तनसँगै आफूलाई परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता नै नेतृत्वको परिचय हो । धेरैले प्रविधिलाई चुनौतीका रूपमा हेरे, तर उनले त्यसलाई अवसरका रूपमा बुझे । आज कृत्रिम बुद्धिमत्ताले संसारलाई नयाँ दिशातर्फ लैजाँदै गर्दा डा.धितालले त्यसको अध्ययन, प्रयोग र सम्भावनालाई आत्मसात् गर्दै शिक्षा, स्वस्थ्य, पत्रकारिता, अनुसन्धान र सामाजिक विकाससँग जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन् । परम्परागत अनुभव र आधुनिक प्रविधिको सन्तुलित संयोजन उनको सोचको विशेषता हो ।

तर उनको यात्रा यतिमै सीमित छैन । सार्वजनिक जीवनमा सबैभन्दा कठिन काम विश्वास कमाउनु हो । विश्वास पदले होइन, व्यवहारले प्राप्त हुन्छ । समाजका धेरै व्यक्तिहरूले डा.धिताललाई एउटा यस्तै व्यक्तित्वका रूपमा अनुभव गरेका छन्, जो सहज छन्, सरल छन्, सुन्न जान्छन्, संवाद गर्न जान्छन् र निर्णय गर्दा व्यक्ति होइन, विषयलाई केन्द्रमा राख्ने प्रयास गर्छन् ।

उनको स्वभावको चर्चा गर्दा धेरैले एउटै उखान प्रयोग गर्छन्, “आँखामा राख्दा पनि नबिझाउने ।“ यो वाक्य केवल प्रशंसाको अलङ्कार होइन, बरु उनको विनम्रता, धैर्यता र मानवीय व्यवहारप्रतिको सामाजिक अनुभूति हो । उनी कसैसँग कठोर शब्दभन्दा सहकार्यको भाषा बोल्न रुचाउँछन् । मतभेदलाई वैमनस्यमा होइन, संवादमा रूपान्तरण गर्ने संस्कार उनको व्यक्तित्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

उनको जीवनमा अर्को उल्लेखनीय पक्ष भनेको निष्पक्षता हो । समाजमा आफ्ना–परायाको विभाजन सामान्यजस्तै देखिन थालेको छ । तर डा. धितालका बारेमा नजिकबाट काम गरेका धेरै मानिसले उनको निर्णय र व्यवहारमा पक्षपातभन्दा न्यायलाई प्राथमिकता दिने स्वभाव देखेको बताउँछन् । उनी व्यक्तिलाई होइन, योग्यतालाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने मान्यतामा विश्वास गर्ने व्यक्ति हुन् । यही कारणले विभिन्न समुदाय, विचार र पृष्ठभूमिका मानिसहरूसँग उनको आत्मीय सम्बन्ध कायम रहन सकेको छ ।
शिक्षा, पत्रकारिता र समाजसेवा, यी तीनवटै क्षेत्रलाई उनले एउटै सूत्रमा बाँधेका छन् । उनका लागि शिक्षाले चेतना दिन्छ, पत्रकारिताले आवाज दिन्छ र समाजसेवाले त्यसलाई व्यवहारमा उतार्छ । यही त्रिवेणीले उनको सार्वजनिक जीवनलाई विशिष्ट बनाएको छ ।

नेपालगन्जको विकासबारे उनको दृष्टिकोण पनि यही समन्वयमा आधारित छ । उनी कल्पना गर्ने नेपालगन्ज केवल भौतिक संरचनाले सम्पन्न सहर होइन; गुणस्तरीय शिक्षा, विश्वसनीय स्वास्थ्य सेवा, प्रविधिमैत्री प्रशासन, उत्तरदायी सञ्चार, उद्यमशील युवा, वातावरणीय सन्तुलन, सामाजिक सद्भाव र नागरिक सहभागिताले सम्पन्न आधुनिक सहर हो ।

उनको विश्वास छ, सहरको वास्तविक विकास सडकको चौडाइले होइन, नागरिकको सोचले मापन हुन्छ । विद्यालय राम्रो भए समाज राम्रो हुन्छ । पत्रकारिता जिम्मेवार भए लोकतन्त्र बलियो हुन्छ । समाजसेवा निष्काम भए समुदाय सुदृढ हुन्छ । र प्रविधिको प्रयोग मानवीय मूल्यसँग जोडिए मात्र विकास दिगो हुन्छ ।

यही कारणले डा.डक्टप्रसाद धितालसँग नेपालगन्जको भविष्यबारे केवल सपना मात्र छैन, अध्ययन, अनुभव र व्यवहारमा आधारित स्पष्ट दृष्टिकोण पनि छ । उनले नेपालगन्जलाई शिक्षित, समावेशी, अनुसन्धानमुखी, प्रविधिमैत्री र मानवीय सहरका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावनालाई निरन्तर उजागर गर्दै आएका छन् ।

कुनै पनि समाजको वास्तविक शक्ति केवल सरकारी योजना वा भौतिक पूर्वाधारमा सीमित हुँदैन । त्यो शक्ति त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको चेतना, नेतृत्व, परस्पर विश्वास र भविष्यप्रतिको साझा दृष्टिमा निहित हुन्छ । यिनै पक्षलाई जीवनभर आफ्नो कर्मसँग जोड्दै आएका व्यक्तित्व हुन्, डा.डक्टप्रसाद धिताल ।

नेपालगन्जको विकासबारे कुरा गर्दा उनी केवल आलोचना गर्ने मानिस होइनन्; समाधान खोज्ने चिन्तक हुन् । उनी केवल सपना देख्ने व्यक्ति होइनन्; सपनालाई व्यवहारमा उतार्ने सम्भावनाको खोजी गर्ने योजनाकार पनि हुन् । शिक्षा, सञ्चार, स्वास्थ्य, सामाजिक सद्भाव, सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (ब्क्ष्), अनुसन्धान र नागरिक सहभागितालाई एउटै सूत्रमा बाँधेर नेपालगन्जलाई पश्चिम नेपालको उत्कृष्ट ज्ञान–सहर बनाउन सकिने स्पष्ट विश्वास उनी राख्छन् ।

उनको दृष्टिमा आधुनिक नेपालगन्ज भनेको केवल फराकिला सडक, अग्ला भवन वा व्यापारिक चहलपहल मात्र होइन । आधुनिक नेपालगन्ज त्यो हो जहाँ प्रत्येक बालबालिकाले गुणस्तरीय शिक्षा पाओस्, प्रत्येक नागरिकले सम्मानजनक स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गरोस्, युवाले आफ्नै सहरमा अवसर खोज्न सकोस्, सूचना प्रविधिले जनसेवालाई सहज बनाओस्, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन मिलोस्, र सबै समुदायले समान सम्मानका साथ सहअस्तित्वको अनुभूति गर्न सकून् ।

उनको सोचमा विकासको केन्द्र सरकार होइन, नागरिक हुन् । विद्यालयको सफलता परीक्षाको नतिजाले मात्र मापन हुँदैन; त्यसले उत्पादन गर्ने असल नागरिकले मापन हुन्छ । पत्रकारिताको सफलता समाचारको संख्याले होइन; समाजमा सिर्जना हुने सकारात्मक चेतनाले मापन हुन्छ । समाजसेवाको सफलता प्रचारले होइन; मानिसको जीवनमा आएको परिवर्तनले मापन हुन्छ।

यही कारणले डा.धितालको जीवन एउटा पेशामा सीमित छैन । शिक्षा, पत्रकारिता, अनुसन्धान, समाजसेवा र प्रविधिलाई एउटै लक्ष्य, समाजको समग्र उन्नतिसँग जोड्ने प्रयास उनको सार्वजनिक जीवनको मूल विशेषता बनेको छ ।

समाजमा यस्ता व्यक्तिहरू विरलै भेटिन्छन्, जो सबैका बीच समान रूपमा स्वीकार्य हुन्छन् । कारण, निष्पक्ष रहनु सजिलो हुँदैन । तर डा.धितालको सार्वजनिक छवि भने यही विशेषताले निर्माण भएको देखिन्छ । उनले कहिल्यै जात, धर्म, भाषा, वर्ग वा राजनीतिक आग्रहका आधारमा मानिसलाई छुट्याउनेभन्दा मानवताको साझा धरातलमा जोड्ने संस्कारलाई प्राथमिकता दिएका छन् । थारु, पहाडी, मधेसी, मुस्लिम, दलित, जनजाति, ब्राह्मण क्षेत्री सबै समुदायसँग उनको आत्मीय सम्बन्ध रहनु यसको एउटा उदाहरण हो।

वास्तविक नेतृत्व भाषणले होइन, व्यवहारले स्थापित हुन्छ । पद सकिएपछि पनि सम्मान बाँकी रह्यो भने त्यो व्यक्तिको चरित्रको विजय हो । यही कारणले धेरैले डा.डक्टप्रसाद धिताललाई कुनै पदको कारणभन्दा बढी उनको व्यवहार, सरलता, निष्पक्षता र आत्मीयताका कारण सम्झन्छन् ।

आज संसार तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रविधि, अनुसन्धान र ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्रको युगमा नेपालगन्ज पनि नयाँ सम्भावनाको संघारमा उभिएको छ । यस्तो समयमा परम्परागत अनुभव र आधुनिक सोचलाई सन्तुलित रूपमा जोड्न सक्ने व्यक्तित्वहरूको आवश्यकता अझ बढेको छ । डा. धितालको लामो अध्ययन, २२ वर्षको शैक्षिक नेतृत्व, २५ वर्षको पत्रकारिता अनुभव र समाजसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्धले उनलाई यस्तै बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

नेपालगन्जले विगतमा धेरै परिवर्तन देख्यो । वर्तमानमा धेरै सम्भावना बोकेको छ । र भविष्यमा अझ धेरै उचाइ छुन सक्छ । तर त्यो सम्भव तब मात्र हुन्छ, जब समाजमा ज्ञानलाई सम्मान गर्ने, निष्पक्षतालाई मूल्य मान्ने, शिक्षालाई प्राथमिकता दिने, प्रविधिलाई अवसरका रूपमा प्रयोग गर्ने र सबैलाई साथ लिएर अगाडि बढ्ने संस्कृति बलियो बन्छ । डा.डक्टप्रसाद धितालको जीवनयात्राले यही सन्देश दिन्छ ।

अन्ततः, कुनै व्यक्तिको वास्तविक परिचय उसको नामभन्दा ठूलो हुँदैन; उसको कर्मभन्दा ठूलो हुन्छ । पद समयसँगै फेरिन्छ । जिम्मेवारी परिवर्तन हुन्छ । उपाधि पनि एउटा उपलब्धिमा सीमित रहन्छ । तर मानिसले छोडेको विश्वास, समाजले गरेको सम्मान र पुस्ताले सम्झिने प्रेरणा कहिल्यै मेटिँदैन ।

डा.डक्टप्रसाद धितालले नेपालगन्जलाई केवल आफ्नो बसोबासको ठेगाना बनाएनन्; आफ्नो जीवनको उद्देश्य बनाए । उनले अध्ययनलाई समाजसँग, पत्रकारितालाई जनतासँग, शिक्षालाई भविष्यसँग, समाजसेवालाई मानवतासँग र प्रविधिलाई विकाससँग जोड्ने प्रयास गरे । यही प्रयासले उनलाई केवल एउटा व्यक्ति होइन, एउटा विचार, एउटा मूल्य र एउटा प्रेरणाको रूपमा स्थापित गरेको छ ।

त्यसैले, यदि कसैले सोध्यो “नेपालगन्जसँग भिजिएको व्यक्तित्व को हो ? “त्यस प्रश्नको उत्तर केवल एउटा नाममा सीमित रहँदैन । त्यो उत्तरमा समर्पण, निष्पक्षता, ज्ञान, पत्रकारिता, शिक्षा, समाजसेवा, मानवीयता र दूरदृष्टिको सम्पूर्ण यात्रा जोडिन्छ । र त्यही यात्राको एउटा सम्मानित नाम हो, डा. डक्टप्रसाद धिताल ।
उहाँको जीवनले एउटा सन्देश दिन्छ, “माटोलाई माया गर्नेहरू धेरै हुन्छन्, तर माटोका लागि आफूलाई समर्पित गर्नेहरू इतिहास बन्छन् ।“